Aspir

Aspir

ASPİR (Carthamus tinctorius)

Aspir, Papatyagiller (Asteraceae) familyasındandır. Diğer adları: Asfur, Aspur, Boyacı aspiri, Diken haşhaşı (Isparta), Hasbir, Kırsafranı, Kurtum, Papağan yemi, Yalancı safran, Yerli aspir.

Aspir, kuraklığa dayanıklı, yazlık karakterde ve ortalama 110-140 gün arasında yetişebilen tek yıllık bir uzun gün yağ bitkisidir. Aspir, genellikle 80–100 cm arasında boylanabilir, dikenli ve dikensiz formları olan, dikenli formların dikensizlere göre daha fazla yağ içerir. Sarı, beyaz, krem, kırmızı ve turuncu gibi değişik renklerde çiçeklere sahiptir. Yaklaşık 2.5–3.0 m derinlere gidebilen bir kazık kök sistemine sahiptir. Tohumları, beyaz, kahverengi ve üzerinde koyu çizgiler bulunan beyaz taneler şeklindedir. Dallanan ve her dalın ucunda içerisinde tohumları bulunan küçük tablalar oluşturur. Ekim işlemi; kışın soğuk geçtiği bölgelerde kış sonuyla ilkbahar başlangıcında, örneğin 15 Mart-15 Nisan tarihleri arasında yapılır. Ilıman bölgelerde Aralık ayında kışlık ekim de mümkündür.

Tarihçesi: Aspir bitkisinin, Güney Asya orijinli olup, Ortadoğu bölgesinde ve Akdeniz ülkelerinde ekildiği ve tüm dünyaya buradan yayılmış olabileceği kabul edilmektedir. Hatta milattan önce de ekildiği bilinen ve yaklaşık 3500 yıl önce Mısır`da ekilmesi nedeniyle, bu bitkinin buradan yayıldığı da kabul edilmektedir. Neredeyse tarih öncesi zamanlardan beri, Çin, Japonya, Hindistan, Mısır ve İran`da tarımının yapıldığı bilinmektedir. Ortaçağ döneminde İtalya, Fransa ve İspanya`da tarımı yapılmış, Amerika kıtasının keşfinden hemen sonra da İspanyollar tarafından önce Meksika`ya, daha sonraları da Venezüella ve Kolombiya`ya götürülmüştür.

Eski Mısır, Yunan, Roma dönemlerinde bilinen ve yiyeceklerle giyecekleri boyamada baş-vurulan bir bitkidir. Örneğin, Budist rahiplere sarı-turuncu giysilerini, muhtemelen safranla değil de bu bitkiyle boyamaktaydı. Aspir tarih boyunca mutfakta da kullanılmıştır. Yunanlı şair Philoxenus (435-380), şarabın yanında aspir soslu taze nohutlar yendiğini anlatır.

Yetişme alanları: Türkiye’de, 2 alttürü endemik, 7 takson, 6 türle birlikte temsil bulur. Amasya, Elazığ, Isparta, Kayseri, Siirt, Yozgat illerimizde 1000-1300 metrelerdeki nadasa bırakılmış tarlalarda ve ekili alanlarda görülen bu tür, ülkemizde Adıyaman, Afyon, Ankara, Balıkesir, Burdur, Bursa, Çanakkale, Çankırı, Eskişehir, Kayseri, Kütahya, Isparta, Sivas, Yozgat illerinde yağlı tohumlarının hasadı için yetiştirilir. Örnek olarak, 1998’de, Balıkesir’de 100 ton, Isparta’da 50 ton aspir üretimi yapılmıştır.

Türünün iki alt türü de endemiktir; ancak subsp. gracil-limus Rech. fil. Handelt alttürüyle ilgili yeterli veri yoktur, subsp. tenuis alttürüyse az miktarda Mersin ilinde görülür. Aspir gibi halk hekimliğinde kullanılan C. lanatus L. (Yünlü aspir) türü Adana, Amasya, Ankara, Artvin, Balıkesir, Çankırı, Denizli, Giresun, Isparta, İstanbul, İzmir, Manisa, Samsun, Sivas, Tekirdağ, Şanlıurfa, Van illerinde 0-2290 metrelerdeki kurak yamaçlar, boş alanlar, nadasa bırakılmış tarlalarda görülür. Diğer üç tür Türkiye’de oldukça yaygındır.

Aspir günümüzde dünyanın çeşitli bölgelerine yayılmıştır; tarımsal ürün olarak da ılıman ve tropikal bölgelerde yağlı tohumları için üretimi yapılır. 2005 yılında dünyada yaklaşık 806 bin ton aspir üretimi yapılmıştır. Meksika yaklaşık 213 bin tonla ilk, Hindistan 210 bin tonla ikinci sırada yer alır. Bunu izleyen ülkeler ve üretim miktarları şöyle: ABD 87, Kazakistan 75, Avustralya 60, Arjantin 51, Etiyopya 38, Çin 32 bin ton. Bu ülkeleri de sırasıyla Kırgızistan, Özbekistan, Tanzanya, Tacikistan, Kanada, Macaristan, Iran, Rusya, Türkiye, İspanya izler. Aspir yağı üretimindeyse ABD, Hindistan, Meksika, Avustralya, Arjantin önde gelen ülkelerdir.

Aspir Bitkisinin Faydaları:

  • Adet kanamalarını kolaylaştırır.
  • Müshil etkisi ile kabızlığa karşı faydalıdır.
  • Kolesterolü ve kan şekerini dengelemeye yardımcı olur.
  • Bağışıklık sistemini güçlendirir.
  • Başta prostat ve göğüs kanseri olmak üzere kansere karşı da koruyucudur.
  • Vücutta biriken fazla yağı eriterek kilo vermeyi kolaylaştırdığı gibi yağ dokusunun enerjiye ve kas dokusuna dönüşmesine de katkıda bulunur.
  • Ayrıca, kas dokusunu ve kütlesini koruyucu ve yaşlanmanın etkilerini azaltıcıdır.
  • Kurutulmuş çiçeklerle demlenen çay ya da bunlarla kaynatılan su, kabızlık giderici soğuk algınlığında terletici olarak içilir.
  • Tohumlardan yağ çıkarıldıktan sonra gerire küspe hayvan yemi olarak değerlidir.
  • Tohumlar kuş yemi olarak kullanılır.

Kullanım Alanları: Mutfakta ve halk hekimliğinde kurutulmuş çiçekler (taçyapraklar), tohumlar ve tohumlardan elde edilen bitkisel yağ kullanılır. Aspir’in çiçeğinde boyar maddeler (petaller); gıda ve kumaş boyasında kullanılır. Aspir tohumunda kalsiyum, fosfor, demir mineralleri, A, B1 (vitamin), B2 (riboflavin), C (askorbik asit), ve E vitaminleri, sabit yağ (%20-42); sabit yağın içinde linoleik (omega 3) (%67,8- 83,2), linoleik (omega 6) içerdiğinden yemeklik yağ kalitesi yüksektir. Ayrıca yağı biyodizel olarak kullanılabilir, küspesi ise hayvan yemi olarak kullanılır (küspesinde ortalama % 25 protein vardır). Güneydoğu Anadolu bölgesinde ise pilavlara tat vermek için kullanılır.

Aspir çiçeğinin kurutulmuş taç yaprakları, safran yerine ya da safranla birlikte yemeklere, pilava, çeşitli soslara renk vermede kullanılır. Safranın kullanıldığı her yerde aspir de kullanılabilir. Bu sebeple safran diyerek aspir satın alındığı olur. (Tabaktaki zeytinyağının üzerine serpildiğinde eriyorsa aspirdir, erimiyorsa safran!) Ayçiçeği ve zeytin yağlarına benzer, çok hafif, otsu lezzetli aspir yağı, linoleik asit açısından zengin olduğu için, margarin yapımında yer alır, sofralık sıvı yağ olarak değerlendirilir. Türk Gıda Kodeksinin “Bitki Adı ile Anılan Yemeklik Yağlar Tebliği”nde, “Aspir Yağı” ve “Yüksek Oleik Asitli Aspir Yağları” adlarıyla tanımlar’ vardır. Bitkinin taze yapraklarıyla sürgünleri çiğ ya da pişirilerek yenir. Tohumları da kavrularak ya da turşu yapılır.

Hindistan ve Pakistan`da aspir bitkisinin hemen hemen bütün parçalarının aktarlarda satıldığı, buralarda pek çok hastalığın tedavisinde kullanıldığı, ayrıca afrodizyak olarak da kullanıldığı bildirilmektedir. Ortadoğu ülkelerinde, Hindistan`da ve Afrika`da aspir bitkisi, ateş düşürücü olarak, kusmayı teşvik ettiği için zehirlenmelerde panzehir olarak ve kabızlığa karşı (ishal yapıcı) kullanılmıştır. Bangladeş’te, öğütülmüş aspir tohumları hardal yağı ile karıştırılarak romatizmaya karşı merhem olarak kullanılmıştır.

Aspir
Aspir
Aspir
Aspir
Aspir
Aspir
Aspir
Aspir
Aspir
Aspir
Aspir